jueves, 4 de septiembre de 2014

AGOLADA E AS TABERNAS.

-AGOLADA E AS TABERNAS

Entre a Serra do Farelo e o Arnégo e historicamente a cabalo entre as dioceses de Lugo e Santiago, durante as antigas xurisdicións se temos tempo dabondo para facer un alto no sendeiro da vida, atoparemos as primeiras casas e aldeas de Agolada .
Está formada por vintecinco parroquias, da que ata mediados do pasado século a capitalidade residía en Borraxeiros -terras propiedade do Conde do mesmo nome e que se repartía co Arcebispo de Santiago o resto   do territorio, así como cos condes de Monterrei e Altamira, as veciñas de Cruces e Brocos, -dende  onde pasou a vila de Agolada, ata hoxe capitalidade do Concello.
Aldeas e lugares, como Trabancas , Val, Carmoega a mesma Ferreiroa que xunto con Orrea e Ventosa forman o triangulo románico da vila e no que foron atopados restos dos primeiros asentamentos e vestixios castrexos  dos que quedaron numerosos restos para dar testemuña delo, debuxan un contexto rural no interior do Pais, coñecido dende tempos inmemoriais pola súa feira ao redor da que naceu.

As primeiras feiras  celebrábanse nas brañas de Aian, ao pé do monte Farelo,  no lugar “Dos Chaos de Aian”, pasando mais tarde ao lugar de Agolada, como pode dar fe o seu recinto feiral Dos Pendellos,  do que se ten como nova mais antiga a do ano 1788, na escrita da pluma recollida polo escribán Ramón Barrio de Losada, na que fai mención do chanto de pedra erixido en conmemoración da constitución que se erixiu no recinto da feira e que aínda se conserva hoxe en día.

Ventosa, posiblemente un enclave templario do que nos fala o sepulcro do abade Lope de Ventosa e os inigualables “Baldaquinos”, que decoran as paredes dos seus muros interiores con representacións de pasaxes bíblicos;  dende a creación de Adán e Eva, ata a expulsión do paraíso o nacemento e adoración dos Reis magos de Oriente, defenden dalgún xeito a presencia daqueles na zona, como gardiáns e vixías do camiño real, procedente de Ourense e quizais  na procura das vindeiras terras de Melide e Arzúa, cara a Santiago, cruzando pola “Ponte dos Cabalos”, entre Gurgueiro e Alperiz (Lalín), no peregrinase Xacobeo.
Non temos que facer moito esforzo para comprender que séculos mais tarde, aqueles lugares, xa convertidos en asentamentos de mais ou menos poboación, parroquias ou aldeas, chámense como se queira, tiveran cando menos unha taberna das que falaremos mais adíante.
Unicamente nos falta por recordar que Agolada nos anos 5o do pasado século tiña unha poboación en torno os sete mil habitantes, o pico máximo de habitantes na súa historia, e que esta foi progresivamente mermando ata os 4900 censados no ano 1970, por mor da inmigración cara ao Pais Vasco e Cataluña, principalmente, e xa na costa abaixa imparable ata os mais ou menos tres mil da actualidade.


 A TABERNA NA FEIRA  DO DOCE DE AGOLADA.  

Ollei como se estaba a encher a taberna do “Almacén-“, Arrecendia a augardente, a viño Sansón. Algunhas mulleres, co delantal posto, pedían vasos de leite con café. (Xose Vazquez Pintor, “os vellos Oficios).
Estamos na Taberna da Señora Ramona, hoxe xa desaparecida, no que o barullo, e o rebulir das xentes que chegan e marchan sen parar; da feira a feira, entre mistos e fume de cigarros, risas e palabras unhas mais altas cas outras.
Por fora da casa, os xamoneiros arman as romanas, penduradas das pedras do balcón por unha corda á medida; o vento arrandeaba os aparellos de ferro e voltaban dentro a fumar e falar (se cadra de cómo despistar  ao labrego cos dous cuzos de buxo para catar se os xamóns estaban en boa cura ou tiñan xa a podremia no óso, pero o labrego é listo, desconfía e quere ulir el primeiro o garabullo, antes que o xamoneiro o espete na freba ; por se ascaso..¡Cantas copas vendía a señora Ramona, nos días doce, días de Feira, cantos cartos xa dende a mañá cedo, cando chegaban os primeiros coches mixtos, a parte de diante para as persoas, e a de atrás para as bestas;  da Torronesa, os mais madrugadores, os dos Farruquiños de Dacón, Unión Mellidense, Alonso e Autos Puntero de Melide despois, cargados de paquetería e fardos atados con corda de pita e papel dos xornais que se gardaban na casa para as ocasións .    

Tiñan a parada no mesmo cruce, aínda que a oficial da liña regular do autobuses do muíño, o Gomez de Castro de despois, a tiñan na casa do Aurelio, de Basadre, uns metros mais atrás do cruce coa estrada de Melide.
E non podemos esquecernos da chegada dos rezagados nos coches do Torres de Brantega, o Sixto da Guillerma, en Borraxeiros,  o Làzara, e o Cuíña de Silleda, o Mosquera que viña das Cruces, e de remate o Meixide, que carretaba todo o Val de Camba, dende o alto da Fraga e da Terra de Riba, etc..
De todos eles baixaban homes e mulleres, cestos con ovos, queixos e verdura, galiñas, coellos, repolos e cebolas, todo canto poidas imaxinar, tiña cabida na feira do doce de Agolada que duraba dende a maña cedo ata despois do almorzo nas tabernas e pendellos, cada seu na de preferencia que para elixir había dabondo delas e volta para a casa antes da chegada da negrura da noite.
E mentres na taberna a botella de augardente vai de vaso en vaso entre o fume dozón da picadura que xa fai irrespirable o local. Fora os carros dos ranchos chían ao coller polo canellón adiante cara a feira do gando.

Chegan de Fiufre, de Merlín ou Santa Comba, de Artoño e Carmuega, de Borraxeiros, e As Trabancas, de  Ventosa, Gurgueiro e Ferreiroa, ou mesmo de Velpellòs, a Lagoa ou Espérante, quen sabe.
E día de feira, e día doce nas rúas de Agolada e os Pendellos viven en demandas de oferta e regateo, de compro e vendo, entre berros e pecados e hai que estar listo para mercar o mais barato e mellor e que non che metan gato por lebre.
Isto é a feira señores.
No pendello Taberna do Xaime, hai balburdio, quentura de leña e de corpos, fume dos tizóns que arden na lareira a mornear o café de pota, a ola do guiso, a dos callos...
A xente come e bebe, fuma conta contos da vida e da morte, fala dos fillos, dos netos das sogras e mulleres, das cousas de aqui  e de alá.

Cóntanse chistes e chismes de comadres, mentiras e medias verdades.
Na solporecida, Agolada apaña os ecos do ultimo bico, a calor das maos, a promesa, o canto penúltimo dos derradeiros peneques á porta das tabernas, espantando a soidade que espera.
A feira remata nas ultimas apertas de maos  tratos pechados e regateos que quedan para o vindeiro “Doce”, se cadra.
Pero tampouco podemos esquecernos, sen ser inxustos, que a relevancia da feira do “doce”, en Agolada chega da man das desaparecidas de Brantega e Ventosa.

Desaparecen co decorrer dos anos en beneficio da Vila, a que se traslada o Concello, antes sito en Borraxeiros, o Colexio publico, en detrimento das escolas unitarias, e o cuartel da Garda Civil.
Polo que aquelas feiras doutros lugares do concello véñense a localizar no que xa no século pasado fora recinto feiral.
E  así, como “Os Pendellos”, renacen nas  voces dos feirantes e labregos que ofrecen as súas industrias da terra, e con eles a actividade económica da capital e os seus comercios, tendas e tabernas.

A través das conversas que tivemos con varios dos veciños de idade mais avanzada da Vila, puidemos dun xeito mais ou menos aproximado reconstruír a historia e relación das casas Tabernas ou tabernas tendas; que nos anos 40, 5o e 6o estaban abertas ao publico.
Evidentemente non pretendemos neste traballo facer unha relación exhaustiva das mesmas,  mais ben deixar constancia das mais importantes e significativas para Agolada e parroquias e subliñar o que se perdeu co devir dos anos, a atracción que dende a capitalidade do Deza, se foi padecendo na comarca e como non podía quedar ao marxe tamén na nosa Vila .

Factores económicos, demográficos, melloras nas comunicacións, todos eles contribuíron considerablemente ao deterioro da actividade comercial e produtiva da vila.
A perda de poboación, a elevada taxa de mortalidade e a progresiva redución na de natalidade, foi a consecuencia e mesmo a causa do declive progresivo tanto da feira, como da actividade económica ata chegar aos nosos días.

Ao mesmo tempo a mellora das vías de comunicación, por estrada, tanto cara a Melide, como a Monterroso/Lugo, e fundamentalmente Lalín, fixeron que moitos dos xoves, marcharan deixando as aldeas morrer lentamente, na procura de mellores condiciones de vida, e traballo, que evidentemente ofrecía Lalín.

Nos primeiros momentos a inmigración foi case que exclusivamente ao Pais Vasco e Cataluña, nos cincuenta-sesenta; posteriormente esta foise focalizando en Lalín, o que contribuíu o desenrolo do téxtil, e as industrias metalúrxicas que captan man de obra  ata acadarse índices de paro cero na comarca.
As tabernas tiñan marcada, loxicamente, data de caducidade e peche con estes condicionantes socioeconómicos.
E así foi como as nosas aldeas foron quedando unha trala outra en silencio de ruina en pedra e musgo sobre a que esta a caer lentamente o negro velo do esquecemento.


Lugares como Bais, Sexto, Sexo, Ramil, Basadroa, Esperante, nos que xa no queda ninguén, ou tres ou catro veciños como moito e  de moi avanzada idade, as veces vivindo so, ao coidado dos servizos sociais do Concello, dan fe do que nos agarda nun futuro non moi afastado.
O centralismo os movementos migratorios cara as cidades e vilas grandes, ten como consecuencia colateral o abandono do rural. O agro e todo un  xeito de vivir que como un goteo incontenible está a facer rebordar o vaso da lenta morte desta forma de vida tan propia como denotada.
Foron anos de guerra pero sobre todo de posguerra . Tempos de fame e medos. De cartillas de racionamento e do estraperlo, co que algúns fixeron cartos dabondo, trocando as racións dos mais pobres que non a podían mercar, porque non tiñan cartos para collela.
Nestes casos a xente levaba a ración  de balde, pero a cambio de que na cartilla lle selaran como consumida dúas ou tres segundo o caso.
As outras  dúas o tendeiro/taberneiro, a quedaba para revender ao prezo mais caro posible.
Deste xeito a xente ía tirando e adquirindo o que precisaban, malaia sen os cartos necesarios e os comerciantes tiñan un plus de beneficio extra.
Foron tempos grises de Garda Civil, nas estradas, de “si señor” e calar con todo.
De acción católica e Fronte de Xuventudes, Falanxe Española e das Jons. E do vaso de leite nos colexios de nenos co pelo rapado ao cero por mor dos piollos.
O mundo o demo e a carne, dos cregos, que estigmatizaron a toda aquela xeración de rapaces co pecado e a condenación eterna.  
Tempos de sopas de leite e viño para o almorzo e caldo con unto e touciño, para o resto da semana.
No que o pan se cocía nos fornos das casas e se gardaba sen poñerse duro nin reseso durante días e días.
Tempos de chicoria que sabia a café.
Frío, moito frío, dentro e fora  das almas das xentes traballadoras, labregos humildes sen soños nin esperanzas. Frieiras nas mans e nas orellas onde mais se cebaba a desnutrición e as carencias de bos alimentos.
Tempos de fame un día tralo outro nos que se foi estragado a xuventude de tantos.
Foron anos de consumir a vida nas tabernas, deixando pasar os días,os homes, matando o tempo, as mulleres na casa, dende logo, e os fillos, aqueles rapaces da posguerra, de pantalón curto, e roupa remendada unha e outra vez, que pasaba dun irmán a outro,  xogando nas rúas e na praza; a pelota, as veces de trapo, mais adiante chegaran as de coiro; as escondidas,
as bolas, as chapas, a saltar a corda as rapazas e de cando en vez, nalgunhas tabernas que tiñan futbolin con aqueles monicreques de madeira de buxo, atravesados polo ferro dos manubrios que agarrabamos para golpear a bola e meter o gol do triunfo e fin da partida, porque non tiñamos mais ca unha  “ perra chica”.
Pero isto xa foi anos despois  o de ter algunhas tabernas, non todas, os futbolines  onde os rapaces pasábamos horas e horas botando os primeiros fumes do tabaco polo nariz, xogando a seren xa adultos sen decatarnos de que íamos ter tempo dabondo para tódalas cousas e non había que apurarse para medrar porque cada cousa ten o seu tempo e cada tempo as súas cousas.  Pero naturalmente nolo sabiamos e tiñamos que aprendelo cos anos como sempre foi. E lei de vida.                                                                  
Nas tabernas coexistiron , polo tanto, forzas desintegradoras e integradoras ao mesmo tempo. Dúas caras da mesma moeda tan dispares e tan próximas unha da outra que nos permite falar da importancia social destas como axentes no individual e no común; no individuo como persoa e como tal no conxunto familiar e social.
Historias doutros tempos e vidas que transcucrriron nas tabernas de Agolada, coma nas de outra moitas Vilas. Tabernas tan emblematicas e tan bo recordo  coma as de:
Primo en Brantega. A casa do Cantador en Gurgueiro. A de Sidorio e a casa do Manco en Ventosa. As de A SRa. Rita e de Eidian  na mesma parroquia de Eidian. As de A Guillerma, ou a de Modesto en Borraxeiros. As do Souto e as do Coche de Esperante. E como non a Taberno do Arrieiro en Trascastro, entre outras moitas. E na propia Vila, non podemos esquecer as de a SRa. Ramona e Avenina de Trabancas, as de Pepe O Tolo e a Casa Oliva, as Tabernas do Dionisio, e do  Cambote, a Taberna de Fina, a casa do Neira, a Taberna do Victor, a casa Lousa, o cafè  bar  do Aurelio,O Avenida, o CAfe de Ricardo,A taberno do Blanquito.O Esperante,O Do Santos, Café Bar Negro, e un longo  etc. 
-  

-CONTRIBUCION INDUSTRIAL.-MATRICULA DENDE O  ANO 1941 AO 1961.
RELACION NOMINATIVA NO CONCELLO DE AGOLADA.....

Segundo o censo de matricula industrial do Concello de Agolada, par ao ano 1941, durante o mandato como Alcalde de D.Matías Fernandez, e sendo o Secretario D.Miguel Conde, Agolada tiña declarados
-15 tendas de comestibles
-5 Tabernas
-l Tablajeria
-2 Cafés económicos
-3 Despechos de venta de pan
-l tenda de venta de retales
-6 Muiños
- 1 Taller de carpintería
-1 Farmacia cuxo titular era D.Manuel Peleteiro
E  tan so un médico; D.Manuel Padin.
As tendas de comestibles censadas eran propiedade de:

Agolada...Jose Costa Pallares
                 Jose Meijide Blanco
                 Laura Soengas Fraga
                 Fernando Blanco Fernandez
                
Berredo....Ramon Sayans Neira.

Borraxeiros...Modesto Gomez Vals
                      Manuel Fraga Garcia
                     
Brantega.......Primo Castro Vila
                      Dolores Val Peña

Brocos..........Manuel Iglesias Mejuto

Eidian..........Manuel Seijo

Val..............Jose Val Varela

Ventosa.......Jose Dieguez Fernandez
                    Manuel Coego Lopez
                    Manuel Dieguez Vazquez
Asemesmo As Tabernas segundo a contribución industrial da Provincial eran:
Agolada.......Dorinda Fernandez Torreira
                     Facundo Blanco Fernandez

Artoño........Jose Pulido Val

Berredo........Daniel Regueiro Pallares

Brocos.........Francisco Carames Lopez

Ventosa.......Antonio Lorenzo

E en Agolada, os denominados como Cafès Económicos  de ;
-Aurelio Ferro Nuñez
-Ramon Negro Garcia.

Ademais existían un total de un Muíños de dous medos propiedade de German Besteiro e Jose Fente, de forza hidráulica, en Vilariño.
Outro en Brocos de D.Jose Vazquez Cedron. Outro de tres rodas e tracción mecánica en Ventosa, propiedade de D.Jose Dieguez Fernandez. E finalmente en Baiña, propiedade de D.Jose Oro Barrio,, existiu outro muíño de forza hidráulica e de dos rodas.

Transcorridos dez anos, é dicir no ano de 1951, este mesmo censo de actividades económicas ou Matricula industrial recolle os seguintes negocios:


Comestibles.-   

-Agolada.......Facundo Blanco Fernandez
                      Jose Costa Pallares
                      Jose Meijide Blanco
                      Isaura Soengas Fraga

Borraxeiros...Carmen Iglesias
                      Manuel Gomez Vilas
                      

Brantega.......Primo Castro Vila
                     
Berredo........Ramon Goyas Negro

Brocos.........Antonio Iglesias Mejuto

Eidian.........Manuel Seijo Pena

Trabancas....Ramon Torreiro Fernandez

Val.............Jose Val Varela

Ventosa......Manuel Coego Lopez
                    Jose Dieguez Fernandez.

As Tabernas eran;
Artoño......Jose Pulido Val
                  Jose Dieguez Ferreiro
                  Ramon Fernandez Domonte
Agolada...........Jose Ovidio Galego
                         Aurelio Ferro Nuñez
                         Jose Benito Negro Garcia
                         Antonio Gonzalez Garcia
                         Victor Vilariño Taboada
                         Dorinda Fernandez Torreiro
                         Jose Costa Pallares
                         Joaquin Carballo Peon

Brocos.............Divina Martin Diez
                        
Bais.................Eduardo Castro Varela
                     
Borraxeiros......Laureano Barrio Barreiro
                         Patrocinio Penas

Basadre............Felisa Rodriguez, viuda de Avelino Sanchez

Orrea...............Julio Galego Rodriguez

Santa Comba..Antonio Miguelez Abelardo

Sexto..............Domingo Peiteado Lois

Vilariño..........Higinio Iglesias Iglesias. 

En aquel ano de 1951 o censo total era de:
14 Tendas de comestibles
4 Despachos de pan
2 Tabladeros
1 Ferreteria
1 Drogueria
5 Ventas de retales
20 Tabernas
1 Fabrica de Gaseosas , propiedade de D.Jose Bujan Varela. Había empezados u actividade n 1949.
5 Aserraderos
1 Carpinteria
1 Farmacia
E 22 Muiños, que se repartian entre Golada, Vilariño (2), Ventosa, Baiña, Agra, Carmoega, Borraxeiros (3), Brocos, e Gurgueiro.
Era o Sr. Alcalde D.Jose A.Agra, e o secretario D. Celestino Ortega Martin.
Resulta tamén curioso reseñar que os primeiros coches que se rexistran no censo industrial datan do ano 1942, e corresponden:

-D.Jose Meijide Blanco, propietario de un coche Dodge, matricula PO 3185 de 22 HP, declarado como de tarifa clase 8636.
.D.Manuel Sobrado Torreiro, con outro coche Fargo, de 22 HÇP, matricula OR 2012.
Posteriormente no ano 1949, aparecen declarados en el Imposto de Patentes Nacional de  circulación de automóbiles los de ;:
-D.Jose Meijide Otero, Diamon 505774  matricula C-4449 de 17 caballos de fuerza, y el de D.Manuel Sobrado Torreiro, con un vehículo marca Fargo, matricula O-2012 de 22 caballos de fuerza.
Tamén destacamos o feito de que non foi ata o ano 1952, que non se recolle a aparición do primeiro Bodegón, propiedade de Dñº.Rosalia Lopez Cajide. Así a alta do primeiro Veterinario que se establece en Agolada, D.Jose García Alvarez, e a aparición de Dous médicos, D. Jose Oro Frade e D. Gumersindo Gomez.


Tamén o feito de que foi en 1954 cando xa aparecen no censo de actividade económica, a primeira anotación da existencia de Restaurantes, declarados con tarifa 2ª, na Sección 1ª  , do Grupo 2º. Concretamente oito establecementos, -Tres en Agolada, Un en Artoño, outro en Berredo, Brocos, Eidian e Borraxeiros.

E para concluír imos ver os datos do rexistro no ano de 1961.   
Naquel entón, Agolada tiña en vigor os seguintes establecementos comerciais.
24 Tendas de comestibles
2 Despachos de venda de pan
2 Tablajerias
1 Drogueria
1 Ferreteria
11 Almacens de madeira
8 comercios de venda de abono
7 tendas de venda de retales
4 Restaurantes
2o Bodegons
1 Aserradero
6 Talleres de Carpinteria
1 Farmacia
1 Contratista (D.Cesar Meijide Otero)
Ao fronte da Alcaldia estaba D. Ramon Dieguez, e era secretario D.Wenceslao Sarandeses Rodriguez.
Os catro restaurantes censados estaban en Agolada, e eran propiedade de
-Jose Garcia Mendez
-Amelia Ferro
-Dorinda Mendez Torreiro
-Victor Vilariño Taboada.

E de entre os 22 Bodegóns existentes, destacar a existencia deles en Gurgueiro, Baiña, Trabancas (2), Orrea (2), Ventosa (4) ,Borraxeiros (2), Carmoega, Artoño, Brantega,  e Berredo.
                   


 (Esta publicacion forma parte do Traballo que fixemos e foi publicado no anuariode estudos do Deza, DESCUBRINDO DEZA, do ano 2013). Supon a parte especifica do mesmo referida concretamente a Agolada, e foi publicado polo Faro de Vigo no mesmo ano 2013).
A fotos das tabernas, corresponden as que tomou o fotografo amiigo de Agolada, TOM VAN VILET, nos anos sesenta do seculo pasado, e as actuais son da miña Autoria, nas tabernas de Ventosa (O Manco), Berredo, Brantega, Eidian, A Guillerma en Borraxeiros e a de Basadre.... 

CASAS E PAZOS DE AGOLADA.

Entre a Serra do Farelo e o río Arnego o Concello de Agolada, dorme a beira do Ulla, o soño dos recordos dun pasado de esplendor e un futuro negro betume.
Pertencente a Pontevedra marca o limite da Provincia, e linda con  A Coruña, e Lugo atopando as terras de Chantada (Ourense), a unha carreiriña de can.
Practicamente  no centro xeográfico do Pais, formouse no administrativo coas antigas parroquias, algunhas das cales tiñan xuridicións de relevancia, no antigo Réxime, como as de :Borraxeiras, Ventosa, Carmoega, todas elas no século XVII encadradas dentro da provincia de Santiago, e garda como testemuña viva da súa historia patrimonio material e inmaterial de todos nos,  herdanza que temos a obriga de preservar e transmitir as futuras xeracións e que nembargante pola desidia ou incompetencia estase a perder lentamente entre as silvas e o silencio dos mortos carentes de recordos .
Contaba o escritor Carlos Casares nun dos seus desexados artigos que; “A D.Ramon Otero Pedrayo gustáballe moito falar do mundo dos pazos, que el coñeceu por mor da casa grande de Cima de Vila, en Trasalba, na que escoitaba contos e historias dos devanceiros e antepasados seus, ó pé do lume cando os criados dicían que a ánima en pena do vello señor da casa andaba de noite polos camiños, pedindo que lle rachasen o hábito de San Francisco, co que fora enterrado, pois quería entrar no Purgatorio para liberarse da friaxe dos montes.
Esta visión romántica e poética propia dun escritor nos da conta da relevancia que na nosa memoria histórica e cultural tivo esta chamada “Cultura dos Pazos”, moito mais relevante cando se analiza o desenrolo da realidade actual e as connotacións económicas, políticas e sociais que “Os señores da Terra”, asumiron para o Pais e que supuxo a base do tramallo socio-economico e político da actual sociedade Galega.  .
A realidade é que os pazos, forman parte da nosa paisaxe, da nosa cultura e a nosa intrínseca forma de vida.
Estas casas teñen unhas características que as arredan das casas labregas; non pertencen a comunidade da aldea, de xeito se asilan delas con muros e altos balados, marcando territorio e propiedade e deixando claro a separación entre a fidalguía descendentes dos señores feudais e a plebe que ven a ocorrer no póster terzo do século XVI, cando un heteroxéneo grupo de escribáns, cóengos, avogados, mercadores , así como nobres e rexedores, comezan a tecer vínculos e parentescos matrimoniais e erguen casas fortes e paceñas, nalgún caso mesmo sobre antigas torres de defensa.
Estes dominios dos señores da terra vaise a sustentar no agro xa que como casas de labranzas os seus almacéns ateigábanse coas rendas das explotacións de enormes extensións de terra adicadas ao cultivo dos cereais, o liño, as vides  etc. e o control tanto dos medios de producións, como de animais e persoas sobre as que exercían dereitos e prebendas tanto de facendas como de defensa ordenamento e lei, por suposto co apoio incondicional da Igrexa e a súa curia .
Non hai pazo que se poida considerar tal sen a capela para uso dos señores. Os Cregos aceptan o dominio material dos señores e estes usan o control espiritual daqueles para domear e controlar a plebe, que acepta sumise e con resignación a miseria a explotación e a humillación do poder económico e do espiritual coa vana esperanza da resurrección e a vida eterna no ceo.
Admitindo como feito probado que o pazo resulta ser a construción civil tradicional de Galicia no agro, para explicarmos a súa orixe temos que situarmos na segunda metade do século XV, despois das revoltas “Irmandiñas” protagonizada polas organizacións de campesiños e artesáns urbanos sublevados contra a opresión feudal  que arrasaron e destruíron torres e fortalezas feudais e que ían continuar coas disputas paceñas a morte de Enrique IV entre partidarios e detractores da súa filla Juana “La Beltraneja”.
O punto e seguido a tanta destrución o puxeron os Reis Católicos que finalmente conseguen a reunificación dos reinos, incluído o de Galicia.
Xurde deste xeito unha nova  clase nobre acomodada e con títulos de fidalguía que fai uso e abuso dunha amplía gama de prebendas e dereitos gañados nos campos de batalla cunha formidable repercusión económica e social; exención de pechos, cartas executorias, provisións reais, mayorazgos para garantir a transmisión hereditaria  e finalmente un sistema foral que atopou a principal fonte de defensa na monarquía e na igrexa e que alcanza o seu máximo desenrolo no século XVIII.
Os pazos foron o crisol no que se formaron os principais personaxes do pais posicionados tras prestar servizo a coroa e que recibiron en pago estes títulos nobiliarios de ;Marqueses, Condes, Vizcondes os “Grandes de España”.
No devenir dos feitos históricos e na participación activa nos mesmos o Deza, e mais concretamente Agolada, non quedaron ao marxe, a lista de casas nobres, pazos, torres e ampla dabondo e da cumprida conta de todo canto antecede.
O Pazo de Borraxeiros o pazo dos Salgado, que para a súa construción no século XVII aproveitou os elementos existentes do castelo anterior que fora derrubado nas guerras Irmandiñas e que fora Santo e siña na Antiga Xuridicciòn de Galicia, e mesmo emparentaron cos Ulloa e os Lemos de Monforte, o de Eidian, o Pazo da Pena en Carmoega, O de Brantega, Moas, que pertenceu ao conde de Pallares, con unha moi fermosa capela a súa beira,  as casa fidalgas de Castro, en Santa Comba,  a de Cabanelas en Borraxeiros, ou a Casa Grande e a do escudeiro Lope de Brandariz en Baiña, a casa de Mendoza en Basadre, a da Torriña en Eidian,  ou mesmo a casa da Torre de Sesto, edificado polos señores de Vilar de Ferreiros cos restos do castelo medieval de Valquireza, que nas terras de Val e Sesto, fronte a Toiriz dominaban a confluencia dos ríos Arnego e Ulla, estratéxica torre vixía   vítima dos enfrontamentos entre os arcebispos composteláns e os señores da Ulloa e as guerras irmandiñas   e que conserva escudo coas armas dos Gil, Varela e Ferreiròs  cuxo avoengo entronca dende os séculos XII e XIII coa liñaxe dos Deza ou Suarez de Deza que levantan a torre-fortaleza de Lalin. E como non a Casa Fidalga de Buxel, na parroquia de Artoño, na que imos destacar a capela do Santo Anxo da Garda, na que descubrimos  os frescos que decoran as paredes da mesma, moi deteriorados, e terriblemente danados polo caleado que padeceron hai tempo. Datada no 1647  entroncaba coa casa grande de Traspenas e a capela adicada a Virxe do Carme integrada na casona solar dunha pola dos Taboada, emparentados coa casa de Cercio, os Varela de Brandariz e os Gundin Salgado, da Laxe de Monterroso, como aclara o escudo que preside unha das paredes do interior, e que está rodeado polas cadeas dos Varela, así como as dos Suárez de Deza-Churruchaos. A roda do suplicio de Santa Catalina de Alexandria, as cinco flores de lis que pon de manifesto a entronque destes coa casa Real de Aragón e Francia, como mesmo reza no seu lema: Os varela moi nomeados teñen por fama e brasón ser parentes próximos dos Reis de Aragón.
Asómesmo na parte inferior do escudo se aprecian  cinco barras , e finalmente na parte dereita o torreón, o torre. A bordadura é de cadea medieval pechada con candando  que recorda a participación da casa na batalla das Navas de Tolosa no 1212.

 Hai que recordar que o fundador da casa de Traspenas, Farruco Taboada, procedía da casa de Tor, en Monforte, onde un marabilloso Pazo, da conta aínda hoxe da fidalguía e liñaxe da casa
E que estivo  entroncada coas familias máis nobres da comarca: coa casa da Torre de Barazón, coa Torre de Brandariz (A Baíña), coa Casa Grande de Cercio (Lalín), coa Casa de Salto (Rodeiro), coa Casa da Laxe de Monterroso, co Pazo de Cartelos de Chantada e o Pazo de Tor en Monforte.

Desta casa fidalga de Buxel no que situamos a Capela do Santo Anxo,
hai tres elementos que falan de nobreza e fidalguía ;unha porta de arco nunha casa de sólidos muros, o brasón e a capela coa inscrición do lintel e as mochetas molduradas que o sosteñen, e no que se pode ler:

En el año de 1669 el comisario Benito Mosqqc (Mosquera ou Moscoso?) fundó esta capilla con pensión de dos misas cada semana

O nome era Benito Mosquera, Comisario da Inquisición, abade que foi de Artoño e Borraxeiros a finais do XVII.
Os seus devanceiros, como testemuña a labra heráldica, eran os posuidores de Traspenas, na mesma freguesía de Artoño.
Algúns dos elementos arquitectónicos mais representativos de todas estas construcións mais ou menos civís, aínda que conserven certo aire marcial son; os muros de perpiaño en pedra granítica case sempre, nos que se abren as bufardas, de moi diferentes tipoloxía e tamaño, os  brasóns, as cornixas molduradas, as chemineas prominentes con gárgolas e pináculos, lareira no interior no que o pote co caldo sempre estaba presto para aliviar a fame da época, as ventás e portas con recerco moldurado, portas de medio punto e grandes portalóns con patio que daba acceso as cabalerías e sobre as que colgaban a solaina-corredor sobre columnas graníticas con capitel e pináculos diferentes, case sempre o pombal, e xardíns mais ou menos estiloso e que nos anos da Ilustración trouxeron da veciña Francia moda e tendencia que perdurou ata noso tempo.
O deterioro progresivo e irremediable, polo abandono e despoboamento do rural, o esquecemento oficial, a falta de axudas para a rehabilitación e mesmo reconstrución nestes tempos grises de escasa concienciación social e publica, fai que o noso patrimonio a nosa cultura o noso dereito a preservar a historia do que foimos e somos están a correr un grave e serio perigo do que aínda estamos a tempo de salvarnos si se adoptan as medidas correctas, no caso contrario nun prazo excesivamente curto, nada desto ou unha boa parte de todo elo vai desaparecer irremisiblemente e con elo unha boa parte da nosa historia.


Angel Utrera


(ARTIGO PUBLICADO NO FARO DE VIGO NO ANO 2011).