viernes, 5 de febrero de 2016

O SANTITO DE AIAN. (CRONICA DUN ESPOLIO ANUNCIADO. )

Hai xa tres anos desaparecera o "Guerreiro de Aian (Agolada), -O Santito, como lle chamaban os veciños do lugar.
Esta crónica dun espolio, un mais dos moitos que levamos visto e padecido, ten o súa localización no lugar de Aian, pequena aldea de Agolada, ao pé mesmo do Farelo, e onde en tempos debeuse celebrar as primeiras Feiras que anos despois ao trasladarse mais arriba na procura de terras menos barrentas e húmidas,  ia dar lugar o núcleo e vila de Agolada, por mor da expansión e asentamento progresivamente do mais importante recinto feiral do Pais, aínda case que intacto, a pesaren das desfeitas e destrución de unha boa parte dós casetos, alpendres e pendellos, tanto expositores, como vívenas e mesmo algún que outro pendello comedor, dos que chegou a ter ata consolidarse como a vila rural que actualmente é na comarca de Deza, e case que no vértice xeográfico de Galicia .  
Hai anos aparecera o que posiblemente foi a lápida dun sartego medieval, lauda posiblemente do século XII, segundo xa se recollía na publicación que sobre o tema se fixo en Marzo de 1956,  da revista do instituto Ramon Mª.Aller Ulloa, de Lalín, año II num. 2 e que suponse puido seren un ensaio para outra semellante que atopase en ventosa, no seu cemiterio, onde a Igrexa románica coñecida como a Catedral do Rural e  que alberga os famosos Baldaquinos, así como a tumba do Abade Lope.
Esta pedra, foi utilizada polo dono dunha fermosa construción da aldea, como ornamento do basamento da galería exterior do frontispicio da casa, onde permaneceu ata fai uns tres anos, nos que a vivenda foi vendida, por certo que o interese do comprador estaba claro, ao retirar a lauda, que levou mellor camiño, e deixar en ruína o resta da vivenda, tal e como pódese constatar na actualidade, na que ameaza con caer dun momento a outro.
Ninguén pode dicir nada en contra deste "espolio", xa que foi legal, consentido e permitido. O ben non estaba catalogado e polo tanto carecía de protección, o dono da vivenda, vendeuna legalmente, e o comprador fixo o que dende o principio pretendía, levar o Santito, o único que lle compensaba na operación de compravenda, e polo que o fixo.  O demais sonche escusas e lerias, o que o Concello ia investigar, as declaracións na prensa do Sr. Alcalde, e todo o que queiramos, non foron mais que pretextos e escusas de mal pagador, ou senón ...Que respondan e dean conta do que se fixo, que xestión foron realizadas polo Concello, para a recuperación do Guerreiro, ou Santito de Aian, como os veciños o coñecían e denominaban dende sempre.       






ARTIGO PUBLICADO NO FARO DE VIGO DEZA,  FIRMADO POR SALOME SOUTELO EN FEBRERO DO 2013., HAI XA TRES ANOS .

El Guerreiro de Aián reposa en Lugo
El Concello de Agolada ha localizado la talla pétrea en una vivienda de Monterroso, que presuntamente la adquirió al actual propietario de la que fue casa de O Mingos
15.02.2013 | 07:35
La talla pudo contemplarse bajo un corredor durante 60 años.
El paso del tiempo puede erosionar la piedra. Pero el olvido y desamparo de la administración puede causar males mayores sobre el patrimonio. Así ocurre con el Guerreiro de Aián, el conocido como Santito y, quizá, la talla pétrea más conocida de esta localidad de Trabancas, en Agolada. A mediados de los años 50 fue extraída de la roca en que se había esculpido en el siglo XIII y, desde hace tres años, desapareció de la casa de Aián en que hacía de columna.

SALOMÉ SOUTELO - AGOLADA Hay quienes la ubican en una casa de turismo rural en Antas de Ulla, pero la versión que tiene el gobierno de Agolada acerca del paradero de O Guerreiro de Tralalaxe es que ahora sirve de elemento decorativo en una casa particular de Monterroso, también en Lugo. Sea cierto o no, poco pueden hacer los vecinos y los políticos agoladenses para recuperar esta parte de su patrimonio.
La figura no está catalogada por Cultura como elemento patrimonial pese a que su existencia se conocía hace más bien siglos. Se talló en la roca en los montes de Tralalaxe en siglo XII, como ensayo de la que sería la lauda funeraria del abad Lope de Ventosa, que puede contemplarse en la iglesia de esta parroquia y a la que el historiador Xosé Filgueira Valverde se refería como "la catedral rural de Galicia". En ambos casos la imagen que se puede -podía- contemplar era la de un caballero, en posición yacente y con las manos cruzadas sobre una espada. Eran pocos los vecinos que no visitaban los montes de Tralalaxe para contemplar al caballero sin nombre. Hasta que O Mingos de Aián, a mediados de los años 50, decidió arrancar la lauda funeraria del resto de la roca y aprovecharla como ménsula para soportar el corredor de su vivienda. Fue así como O Santito dejó de ejercer de tapa de sepulcro para convertirse en una columna, y de paso, la atracción artística de esa parroquia. La administración nada hizo el siglo pasado por evitar o, al menos, reparar la decisión de O Mingos de Aián. Y dejó pasar 60 años que bien pudieran haber servido para catalogar este bien. Pero no. Por eso, la talla pétrea pasó a ser propiedad del dueño de la vivienda, quien tiene derecho a deshacerse de ella en una compraventa, como así parece haber ocurrido.
El alcalde de Agolada, Ramiro Varela, recuerda que "cuando desapareció de la vivienda, desde el Concello remitimos una protesta ante la Consellería de Cultura e indicamos, de paso, cuál era su ubicación originaria". Varela añade que entre los vecinos ya por entonces corría el rumor de que el nuevo dueño había adquirido la vivienda para, sobre todo, conseguir la talla y venderla al mejor postor.

No obstante, el regidor apela a la concienciación de todos los vecinos, y no sólo a la protección que pueda dar la Xunta, para no expoliar el patrimonio local. "Sé que aun estando catalogados, nuestros bienes patrimoniales corren peligro. Es lo que ha ocurrido con los petroglifos de Couso". Dichos restos arqueológicos se conocen también como los petroglifos de Os Gorgullóns y se descubrieron en 1989. Semanas antes se realizó una plantación de eucaliptos en la finca en que se ubican y, aunque se mantuvo la zona de respeto, se colocaron grandes piedras en su entorno y, una vez que crezcan los árboles, sí podrían sufrir daños.

jueves, 28 de enero de 2016

A CAPELA DO SANTO ANXO DA GARDA.-BUXEL.

Dentro da multitude de casas

 solariegas ou pacegas e 

casonas que podemos atopar

 na nosa xeografia, temos en

 Buxel, esta A “Casa Fidalga 

de Buxel”, o casal que ainda 

conserva no seu recinto a 



Capela do Santo Anxo da


 Garda. Asemesmo 

 conserva no muro da 




parede exterior o escudo de 


armas, o brasòn da casa de Traspenas.

Curiosamente o mesmo


 escudo que se pode

 observar na parede da

 casa de Traspenas, em

 Artoño. Posiblemente 


os propietarios foran 


da mesma família ou unha pola desta.




O escudo recolle as 

armas dos VARELA, A 

roda do suplicio de 



Santa Catalina de 

Alexandria, as cinco 

flores de lis que poñen

 de manifesto a 



entronque destos ca casa Real de Aragon e 



Francia, como mesmo
 reza no seu lema: Os

 varela moi nomeados teñen por fama e brasòn 

ser parentes preoximos dos Reis de Aragon.

Asemesmo na parte inferior do escudo se 


aprecian s cinco barras , e finalmente na parte 

dereita o torreon, o torre. A bordadura é de 


cadea medieval pechada com candando que


 recorda a participaciòn da casa na batalla das 

Navas de Toloso no 1212. 



Notas do libro Pazos do Deza de César Gómez 

Buxán e Francisco Rubia.

Pois nesta pequena parroquia de Agolada, e 





dentro da Capela, podense admirar estes 


frescos e pinturas

 .
Non podo facilitar mais informaciòn porque








descoñezo de cando son, ou quen as pintou o 

mandou pintar. Curiosamente no dintel da 

capela, hai unha inscripcion da data de 


construccion.

AGOLADA DENDE O CEO.......

jueves, 14 de enero de 2016

TEMPO DE ENTROIDO.......HISTORIA VIVA DO PASADO.



 Xenerais da Ulla.....NO entroido.

Os “Xenerais da Ulla” constitúen unha das manifestacións máis pintorescas e coñecidas do entroido rural galego. No curso medio do río Ulla, en ambas as dúas beiras, as parroquias ribeiráns dos concellos de Vila de Cruces, Silleda, A Estrada, Vedra, Boqueixón, Touro, Teo e Padrón celebran a Don Carnal cos famosos “altos” ou “atranques” dos Xenerais ricamente vestidos e os seus enxeñosos e picarescos combates verbais.
Tradicionalmente o Entroido celebrábase durante os 17 días que abranguían dende o chamado “Domigo Fareleiro” ata o Martes de Entroido. Na actualidade, na nosa sociedade cada vez menos ruralizada, o máis habitual é que fique reducido a tres días de xolda, o período festivo que comprende os tres días que preceden a festa cristiá da Coresma: o Domingo, o Luns e o Martes de Carnaval; aínda que nalgunhas parroquias o Entroido dos Xenerais limítase ao Domingo.
Este arraigo toma corpo de xeito ben distinto a ambas as marxes do río Ulla, así nos atopamos cos concellos descritos nas provincias de A Coruña e Pontevedra, nos que se conservan as máscaras rurais que protagonizan os enfrontamentos, por unha beira os que teñen a súa base na loita secular dos españois contra os invasores mouros, e por outra os enfrontamentos contra os franceses na guerra da Independencia alá polo 1808. Non falta quen faga mención tamén a que a súa orixe ten fundamento nas angustiosas loitas carlistas.

 A comarca natural da Ulla posúe un orixinal entroido rural do que temos testemuños dende mediados do século XIX.
Os personaxes máis importates son os xenerais e correos a cabalo, que percorren as parroquias ao longo do día dando vivas a veciños e visitantes, acompañados dun “exército” de abandeirados, coros, comparsas e parrandas.
Rematan escenificando un atranque ou alto, enfrontamento dialéctico por parellas, aproveitado PARA facer burla e sátira de asuntos locais, de política ou do corazón, acontecidos durante o ano.
Dunha parroquia a outra o Entroido da Ulla presenta pequenas diferenzas, mantendo CADA un deles trazos definitorios que os fan únicos.
Xenerais e correos engalanados conforman a espectacularidade desta auténtica expresión do entroido tradicional galego.
Antigüidade.





Non se pode asegurar con certeza a orixe concreta dos Xenerais da Ulla, pero, polas características comúns destas mascaradas, esta hai que buscala nos diferentes enfrontamentos armados que se sucederon na comarca ó longo do século XIX: primeiro a loita contra a invasión francesa e, despois, a revolución do 1846, que rematou coa batalla de Cacheiras, coas tropas de cada un dos bandos percorrendo os espazos en que hoxe se mantén vivo este entroido. As diferentes guerras carlistas que se desenvolveron en España durante o século XIX axudarían, sen dúbida, a crear un abraio colectivo que desembocou na súa ridiculización.
A celebración do entroido sitúase ó redor das datas marcadas pola Igrexa para esta conmemoración. Os días con máis actos son os correspondentes ó sábado e domingo de entroido, pero tamén hai actos o martes de entroido, o domingo de piñata, o domingo corredoiro e mesmo antes se é necesario pedir traxes ou bestas prestadas. A modo de breve reseña histórica pódese dicir que existe documentación escrita do ano 1920 que nos deixa constancia da existencia da celebración do Entroido en Merza, pero xa antes desta data a tradición oral lévanos ao ano 1913.


Coñecida é tamén a súa prohibición durante a época da Guerra Civil Española (1936 – 1939). Na posguerra todos os textos empregados tiñan que pasar a censura e a celebración en si era supervisada pola garda civil, estando totalmente prohibido cubrir a face e utilizar adornos militares. Recén entrada a época da democracia,tivo lugar un percance nas Máscaras daquel ano cando un cabo da garda civil recriminou a Sentinela polo emprego na súa chaqueta de botóns de infantaría de mariña. A celebración estivo paralizada mentres a Sentinela non arrincou un por un os botóns da discordia.Dende esa ata a actualidade, foron poucos os anos nos que o Entroido non tivo manifestación expresa, e nos últimos quince levouse a cabo de maneira ininterrompida.
O entroido dos Xenerais é privativo da comarca natural da Ulla, en concreto dos concellos de Boqueixón (parroquias de Lestedo e Sergude), A Estrada (Cora, Couso, Paradela, Santa Cristina de Vea e Santeles), Santiago de Compostela (Aríns, Marrozos, O Eixo), Silleda (A Bandeira, Dornelas, Lamela), Teo (Bamonde, Cacheiras, Lucí, Oza, Rarís, Recesende, Reis, Vilariño, Teo), Touro (Bama, Fao, San Xoán de Touro), Vedra (Illobre, San Xián de Sales, Trobe, Vedra e Vilanova), Vila de Cruces (Merza, Piloño, Salgueiros). Tamén se celebra na parroquia padronesa de Carcacía. Antigamente había así mesmo xenerais da ulla noutras parroquias onde hoxe se perdeu a tradición, como San Mamede de Ribadulla e San Miguel de Sarandón en Vedra, Gres e Brandariz en Vila de Cruces e Ledesma en Boqueixón, entre outras. En ningún outro lugar de Galicia, nin que se saiba de España nin de Europa Occidental, hai nada semellante. 
"Entroido". Tamén coñecido na comarca da Ulla COMO “Antroido”, o “Entroido” recibe este nome por ser a “entrada” á Coresma, época de prohibición da “carne”, e de aí a outra palabra cmo é coñecido: “Carnaval”.
Aínda que dunha parroquia a outra o Entroido da Ulla presenta pequenas diferenzas, as máscaras mantivéronse ao longo do tempo, apoiadas nos seguintes elementos:
“Xenerais”. A súa vestimenta tamén evoca os uniformes militares decimonónicos. Na cabeza levan un rechamante “tricornio” (bicornio) rematado en plumas, frecuentemente de pavo real. Montan cabalos ricamente aparellados, destacando o espello que levan adornando a cabeza, o peito petral... O seu NÚMERO pode variar segundo os anos.
“Correos”. Visten camisa con gravata, guerreira e pantalón que lembran os uniformes militares antigos. Cobren a cabeza coa “gorreta”, gorro circular rematado nun entretecido de arame enfeitado con contas de cores. Van en cabalos engalanados con campaíñas, e o seu numero pode variar segundo o ano.
“Abandeirado”. Adoita vestir un uniforme militar, o máis frecuente é o de mariñeiro, e leva unha bandeira. 


“O rei e a raíña”. Visten capas e na cabeza levan unha coroa. Segundo a ocasion ou montan cabalos ou van nun carro tirado polos mesmos.
“Coro principal, de bonito ou de mozos”. Intégrano rapaces e rapazas vestidos normalmente co traxe galego ou de montañés, xunto cun señorito e unha señorita. Á fronte deles van un “director” e unha “directora”, moi ben engalanados.
Normalmente o coro interpreta cancións con letra composta para a ocasión.
“Coro de vellos”. Composto por xente de máis idade. Ben poden vestirse cada un á súa maneira, ainda que nos últimos anos téndese a unha uniformidade nos traxes, nos que non falta o compoñente colorista. Adoitan cantar cancións picantes e burlescas. 
Os adobíos supoñen o ornato nos traxes dos distintos personaxes. En primeiro lugar están as medallas que locen no peito os Xenerais e que proceden das máis variadas conmemoracións. As mozas das comparsas locen fermosas alfaias das súas avoas.”




-(O TEXTO CORRESPONDE A PUBLICACION NA PAXINA OFICIAL DO CONCELLO  DE LESTEDO E BOQUEIXON. NO QUE SE RECOLLEN LENDAS, HISTORIA E TRADICION DO ENTROIDO E OS XENERAIS DO ULLA, COMO XEITO CULTURAL E ETNOGRAFICO PROOPIO DO ENTROIDO.- A TOTALIDADE LAS FOTOS , VELLOS FOTOS DE ENTROIDO CORRESPONDEN  DIVERSOS ACTOS E ANOS DIFERENTES EN BANDEIRA. PUBLICADAS E RECOLLIDAS POLA "CASA DA CULTURA DO CONCELLO DE SILLEDA, -BANDEIRA FAI UN PAR DE ANOS APROXIMADAMENTE).....

ESTACION DE PASO....

Una vez, hace ya tanto tiempo que no me acuerdo fui a a ver una decrepita estación de tren  
donde no había trenes.
El silencio de aquella estación vacía lo envolvía todo como el papel de celofán  envuelve con mimo un regalo o un alimento.

Entre las sombras frías de los hierros retorcidos las traviesas de madera ennegrecida por la carbonilla  del tiempo, conducían mis pasos inconscientemente hacia el país de los sueños en donde perderme sin nostalgia.
A la salida de un  túnel  que no conducía a ninguna parte, se me insinuaban con descaro el estruendo de hojas secas arrastradas por el viento, cristales rotos  que se quejaban  bajo mis pies a cada paso, dejando entrever el tiempo presente de abandono y olvido y el pasado tal vez, más sugerente de aquella estación de paso donde quizás los ausentes fueron vida, abrazos manos al viento, despedidas y llegadas, bocas que se buscan en un beso, aliento cálido y noches frías.

(Siento no poder facilitar informacion ninguna sobre las fotografias, ya que dsconozco autor e fecha. Estan publicadas en internet en viejas fotos.).

martes, 12 de enero de 2016

SEN ANIMO DE MOLESTAR....

Morreu Lenin, marchou fai anos dabondo xa, o noso caudillo de todalas españas mundiais, pero as suas lendas e as suas pegadas, seguen vivas, e se sabes mirar atopas algunhas delas, ben cerquiña da nosa casa....



De cando en vez gustame coller a bici e darme unha volvtiña deixandome perder polos camiños mais escuros e esquecidos do Farelo. Hoxe que a chuvia deu un respiro tocou subir por ala e regrear a vista coas impresionantes e sempre sorprendentes formacions rchosas que o Farelo alberga e das que calquera artista se mostraria mais que orgulloso de poder firmar. Estas sonche obras da chuvia o frio e a calor, e sobre todo do tempo, seculos e seculos para facer estas marabillas en pedra.....



E de remate as cruces Carlistas, como ben me explicou o profesor Antonio Presas, fai tempo, conmemoran o fulisamiento ou morte, dalgunha persona durante as contiendas Carlistas, a verdade é que polas nosas carballeiras, e congostras, camiños e sendas, podemos atopar algunhas destas cruces, algunhs certamente sorprendentes e grandiosas, como esta moi preto de Aldea do Monte. Por certo me comenta Luis Fernando Perez Mendez, bo coñecedor da Zona, que pode tratarse dun xuceso traxico, a morte dun veciño corneado por unha parella de bois, e non conmemoraciòn da guerra Carlista....pois dito queda, Eu nolo sei.



Por certo que xa moi cerquiña da aldea, volvin atopar estas pedras sempre sorprendentes traballos de canteria, para facer de peche das leiras e fincas, e que francamente me encantan polo ben feitas que estan.